ประวัติการสร้างและการค้นพบ พระซุ้มกอ กรุกำแพงเพชร

พระซุ้มกอ ถือกำเนิดขึ้นในสมัยสุโขทัยตอนปลาย ต่อเนื่องถึงอยุธยาตอนต้น (ราวศตวรรษที่ 19-20) สันนิษฐานว่าสร้างโดย พระมหาธรรมราชาลิไท พระมหากษัตริย์แห่งกรุงสุโขทัย ร่วมกับฤาษีผู้ทรงศีล 3 ตน ได้แก่ ฤาษีพิลาลัย ฤาษีตาไฟ และฤาษีตาวัว เป็นผู้ร่วมกันปลุกเสกและจารึกลานทองไว้ในกรุ

การค้นพบพระซุ้มกอครั้งสำคัญเกิดขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 5 (พ.ศ. 2492) เมื่อสมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พรหมรังสี) ได้เสด็จไปเยี่ยมญาติที่เมืองกำแพงเพชร และได้พบกับศิลาจารึกที่วัดพระบรมธาตุ นำไปสู่การขุดค้นพบพระเครื่องจำนวนมากในบริเวณ "ลานทุ่งเศรษฐี" รวมถึงพระซุ้มกอที่ซ่อนตัวอยู่ในเจดีย์โบราณ ซึ่งการค้นพบครั้งนั้นได้พบแผ่นลานทองที่ระบุถึงวิธีการสร้าง มวลสาร และอุปเท่ห์การใช้พระเครื่อง ทำให้พระซุ้มกอกลายเป็นที่รู้จักและเป็นที่ต้องการอย่างมากตั้งแต่นั้นเป็นต้นมา

ทำไม "พิมพ์ใหญ่ มีกนก" ถึงหายากและได้รับความนิยมสูงสุด?

พระซุ้มกอที่พบในกรุกำแพงเพชรนั้นมีหลายพิมพ์ เช่น พิมพ์ใหญ่ พิมพ์กลาง พิมพ์เล็ก และพิมพ์ขนมเปี๊ยะ แต่ "พิมพ์ใหญ่ มีกนก" ถือเป็นพิมพ์ระดับ Masterpiece ที่เป็นองค์ครูของวงการ เนื่องจากมีพุทธศิลป์ที่งดงาม อ่อนช้อย ผสมผสานศิลปะสุโขทัยและลังกาได้อย่างลงตัว มีลายกนกประดับอยู่ด้านข้างองค์พระ ซึ่งลายกนกนี้เปรียบเสมือนรัศมีที่เปล่งประกาย เพิ่มความอลังการให้กับองค์พระ

สาเหตุที่พิมพ์นี้หายาก เนื่องจากในสมัยโบราณ การกดพิมพ์ที่มีความลึกและมีรายละเอียดของกนกที่ซับซ้อนนั้นทำได้ยาก พระที่ออกมาสมบูรณ์จึงมีน้อย ประกอบกับกาลเวลาที่ผ่านมานับร้อยปี พระเนื้อดินเผาที่อยู่ในสภาพสมบูรณ์ ไม่หัก ไม่บิ่น จึงเหลือให้เห็นในวงการน้อยมาก ทำให้มูลค่าการเช่าหาในปัจจุบันสูงถึงหลักสิบล้านบาทขึ้นไป

พุทธลักษณะและเอกลักษณ์ของ พิมพ์ใหญ่ มีกนก

การพิจารณาพระซุ้มกอ พิมพ์ใหญ่ มีกนก ต้องอาศัยความชำนาญในการดูศิลปะและพิมพ์ทรง โดยมีจุดสังเกตที่สำคัญดังนี้:

• องค์พระและซุ้ม: องค์พระประทับนั่งขัดสมาธิราบ ภายในซุ้มประภามณฑลที่มีลักษณะโค้งมนคล้ายตัวอักษร "ก.ไก่" อันเป็นที่มาของชื่อ "ซุ้มกอ"
• ลายกนก: ด้านข้างองค์พระทั้งซ้ายและขวา จะมีเส้นสายลายกนกที่อ่อนช้อย พลิ้วไหว เป็นศิลปะนูนต่ำที่ต้องมีความคมชัดตามธรรมชาติ ไม่แข็งทื่อ
• พระพักตร์และพระอุระ: พระพักตร์จะดูอิ่มเอิบ พระอุระ (หน้าอก) ผึ่งผาย ลำพระองค์ล่ำสัน แสดงถึงความอุดมสมบูรณ์
• การวางพระหัตถ์: ทรงประทับนั่งปางสมาธิ พระหัตถ์ขวาทับพระหัตถ์ซ้าย วางอยู่บนพระเพลา (ตัก) อย่างสง่างาม

มวลสาร "เนื้อดินเผา" และความเก่าของกรุกำแพงเพชร

เสน่ห์ที่สำคัญที่สุดของการศึกษาพระซุ้มกอคือ "เนื้อดิน" มวลสารหลักคือดินในลานทุ่งเศรษฐี นำมาผ่านกระบวนการกรองอย่างละเอียด ผสมกับว่าน 108 ชนิด เกสรดอกไม้ และแร่ธาตุต่างๆ เมื่อนำไปเผาไฟ จะเกิดการหดตัวและเกิดธรรมชาติของเนื้อดินโบราณที่เรียกว่า "เนื้อดินหนึกนุ่ม"

จุดพิจารณาความเก่าของเนื้อดินเผากรุกำแพงเพชร ได้แก่:

• แร่ดอกมะขาม: เป็นจุดสีแดงอมส้ม คล้ายสีของดอกมะขาม กระจายอยู่ทั่วองค์พระ เกิดจากการทำปฏิกิริยาของแร่ธาตุในดินเมื่อผ่านความร้อน
• รอยว่านหลุด: เนื่องจากมวลสารมีส่วนผสมของว่าน เมื่อเวลาผ่านไป ว่านย่อยสลาย จะทิ้งร่องรอยเป็นหลุมเล็กๆ บนพื้นผิวพระ
• คราบนวลดินและรารัก: พระที่ผ่านการอยู่ในกรุมานาน จะมีคราบนวลดินหรือคราบกรุฝังแน่น และบางองค์อาจมี "รารัก" หรือคราบสีดำที่เกิดจากเชื้อราเกาะติดอยู่ตามซอก ซึ่งล้างออกได้ยากและเป็นเครื่องยืนยันความเก่าได้เป็นอย่างดี

พุทธคุณของพระซุ้มกอ "มีกูไว้ไม่จน"

นอกจากความงดงามทางพุทธศิลป์แล้ว พระซุ้มกอยังได้รับการยกย่องในเรื่องของพุทธคุณที่โดดเด่นทางด้าน โภคทรัพย์ โชคลาภ และเมตตามหานิยม ดังจารึกบนแผ่นลานทองที่ว่า "มีกูไว้ไม่จน" ผู้ที่ได้ครอบครองบูชาด้วยความเคารพและประพฤติตนในศีลธรรม มักจะพบกับความเจริญรุ่งเรือง ทำมาค้าขึ้น แคล้วคลาดจากภยันตรายทั้งปวง จึงไม่แปลกใจเลยที่นักธุรกิจและผู้มีชื่อเสียงต่างปรารถนาที่จะได้พระซุ้มกอมาครอบครอง

บทสรุป

พระซุ้มกอ พิมพ์ใหญ่ มีกนก เนื้อดินเผา กรุกำแพงเพชร คือเพชรน้ำเอกแห่งวงการพระเครื่องไทย การผสมผสานระหว่างพุทธศิลป์สุโขทัยอันงดงาม มวลสารเนื้อดินเผาที่เต็มไปด้วยเสน่ห์ทางธรรมชาติ และประวัติศาสตร์อันยาวนานกว่า 6 ศตวรรษ ทำให้พระเครื่องรุ่นนี้ทรงคุณค่าและเป็นที่ใฝ่ฝันของนักสะสมตลอดกาล การศึกษาทำความเข้าใจทั้งในเรื่องของพิมพ์ทรงและธรรมชาติของเนื้อดิน จะช่วยให้เราซาบซึ้งและอนุรักษ์มรดกทางวัฒนธรรมนี้สืบต่อไป